فیلم M*A*S*H 1970

بدون اینکه هرگز به اثری کلاسیک تبدیل شود، این فیلم هم‌زمان و فضای خاص خود را داشت. برخی فیلم‌ها، حتی پس از چهل یا پنجاه سال، همچنان اهمیت و مرتبط بودن خود را حفظ می‌کنند؛ این آثار آزمون زمان را پشت سر می‌گذارند و هر نسل مخاطبان تازه‌ای برای خود می‌یابند. از سوی دیگر، فیلم‌هایی هستند که به‌نوعی تصویرگر زمانه خودند و تنها در پرتو همان...

بدون اینکه هرگز به اثری کلاسیک تبدیل شود، این فیلم هم‌زمان و فضای خاص خود را داشت. برخی فیلم‌ها، حتی پس از چهل یا پنجاه سال، همچنان اهمیت و مرتبط بودن خود را حفظ می‌کنند؛ این آثار آزمون زمان را پشت سر می‌گذارند و هر نسل مخاطبان تازه‌ای برای خود می‌یابند. از سوی دیگر، فیلم‌هایی هستند که به‌نوعی تصویرگر زمانه خودند و تنها در پرتو همان لحظه تاریخی قابل‌فهم‌اند. داستان در زمان جنگ کره می‌گذرد؛ نزاعی که بلافاصله پس از جنگ جهانی دوم رخ داد و دو کشور را از هم جدا کرد—هرچند اکنون در وضعیت جنگی یخ‌زده قرار دارند. محوریت رویدادها بر واحدهای پزشکی سیاری است نزدیک خط مقدم که گروهی پزشک و پرستار با طنز و کنایه می‌کوشند فضای تنش‌آلود را سبک کنند، خطر پیرامون را فراموش کنند و به فرماندهان خود تمسخرآمیز نگاه کنند. روشن است که بدون توجه به ذهنیت دههٔ هفتاد، فیلم قابل‌درک نیست: زمانی که جوانان آمریکایی فریاد صلح سر می‌دادند و علیه جنگ ویتنام اعتراض می‌کردند، چه فیلمی بهتر از پارودی طنزآمیز ارتش می‌توانست معنا داشته باشد؟ جنگ کره هنوز تازگی داشت و مثل مشارکت در جنگ جهانی دوم جنبه‌ای تقریبا مقدس نداشت؛ پس بازی با آن قابل‌قبول بود و پزشکانِ ریش‌دار و کاملاً سبک هیپی، مست یا نیمه‌مست و نیمه‌خواب و کارهای خارج از عرف که در شرایط واقعی می‌توانست به محاکمه نظامی بینجامد، پذیرفتنی جلوه می‌کردند. اگر این فیلم ده سال زودتر منتشر شده بود، چیزی کاملاً متفاوت می‌داشت؛ اما این دهه، دههٔ «گل و صلح» (Flower Power) و شعارهای صلح‌طلبانه بود. روبرت آلتمن کارگردانی نسبتاً مؤثری ارائه می‌دهد. بازسازی زمان و فضاهای میدان نظامی با دقت فنی انجام شده است. مواد و اقلام جنگی واقعی زیادی برای طراحی صحنه و لباس وجود داشته که احتمالاً در خلق این محیط‌ها به کار رفته‌اند و شاید برخی شاهدان هم آنچه در واحدهای پزشکی سیار می‌گذشت را نقل کرده باشند. با این حال، فیلمنامه از انسجام و یکپارچگی لازم برخوردار نیست و بیشتر شبیه کلاژی از اپیزودهای طنزآمیز یا کنایه‌آمیز است که ارتباط چندانی با هم ندارند. فیلمنامه ضعیف بود و برایم جای تعجب است که چگونه برندهٔ اسکار بهترین فیلمنامه اقتباسی شد. نوع طنز هم مشکلی دیگر است: حس شوخ‌طبعی ما در چند دههٔ اخیر بسیار تغییر کرده و حساسیت‌ها مانع از گذشتن برخی شوخی‌های بدسلیقه—به‌ویژه شوخی‌هایی که متوجه شخصیت‌های زن است—می‌شود. آنچه فیلم را نجات می‌دهد، توان شگفت‌انگیز بازیگران در بداهه‌پردازی و خلاقیتی است که در پروژه به خرج دادند. با فیلمنامه‌ای کم‌مایه و مواد ناکافی برای ساختن شخصیت‌ها، کارگردان هوشمندانه به بازیگران فضای کافی داد تا جای خالی‌ها را پر کنند و شخصیت‌ها را به شیوهٔ خود شکل دهند. دونالد ساترلند این کار را انجام داد و نقش اصلی‌ای بسیار قوی و کاریزماتیک ارائه کرد. شاید این بهترین ایفای نقش او نباشد، اما او کار را بی‌نقص از آب درآورد. الیوت گولد و تام اسکریت در پی او می‌آیند و هستهٔ بازیگران را به‌صورت منسجم تشکیل می‌دهند؛ شخصیت‌های آن‌ها به‌اندازه‌ای قوی‌اند که توان حفظ روند فیلم را دارند. رابرت دووال، سالی کلرمن و راجر بوون نیز پشتیبانی ضروری را فراهم می‌کنند. در زمان خود، فیلم موفق بود و حتی به تولید یک سریال تلویزیونی انجامید. اما امروز؟ تقریباً کسی چیز زیادی از آن به یاد ندارد و گفتن اینکه این فیلم یک کلاسیک است اغراق‌آمیز به نظر می‌رسد. آن زمان مخاطب تضمین‌شده‌ای وجود داشت؛ امروز اما با کاهش فضاهای صلح و افزایش درگیری‌های بین‌المللی میان قدرت‌هایی مانند آمریکا، ایران، چین و روسیه و دیگران، دیگر نمی‌توان به‌سادگی برای صلح فراخوان داد بی‌آنکه از تقویت تسلیحات کشورها و هم‌پیمانانشان سخن گفته شود. در شرایطی که نوعی فضای «پیشا-جنگ جهانی» را تجربه می‌کنیم، فیلمی که ارتش را به سخره می‌گیرد جای چندانی برای رشد و ماندگاری ندارد.