فیلم Ali: Fear Eats the Soul 1974

عنوان اصلی فیلمِ راینه‌ر ورنر فاسبیندر (۱۹۷۴) عمداً در آلمانی نادرستِ دستوری نوشته شده: ANGST ESSEN SEELE AUF — «ترس، دل را می‌خورد». این اشتباه عمدی به یکی از دو شخصیت اصلی برمی‌گردد: علی (ال هدی بن سالم)، مهاجر مراکشی که در مونیخ کار می‌کند. او به‌عنوان مکانیک مشغول است و فقط آلمانی بسیار ابتدایی بلد است؛ زندگی سخت و جامعه‌ای که عمداً مهاجران را...

عنوان اصلی فیلمِ راینه‌ر ورنر فاسبیندر (۱۹۷۴) عمداً در آلمانی نادرستِ دستوری نوشته شده: ANGST ESSEN SEELE AUF — «ترس، دل را می‌خورد». این اشتباه عمدی به یکی از دو شخصیت اصلی برمی‌گردد: علی (ال هدی بن سالم)، مهاجر مراکشی که در مونیخ کار می‌کند. او به‌عنوان مکانیک مشغول است و فقط آلمانی بسیار ابتدایی بلد است؛ زندگی سخت و جامعه‌ای که عمداً مهاجران را دور نگه می‌دارد، او را از ادغام شدن و یادگرفتن کامل زبان باز داشته است. اما شبی در یک میخانه، به‌طور اتفاقی با امّی (بریژیت میرا)، بیوه‌ای حدود شصت‌سال، آشنا می‌شود. آن‌ها می‌رقصند و امّی عاشق این غریبه‌ی بلند قامت و جذاب می‌شود که پس از سال‌ها دوباره در او احساس زنده بودن برمی‌انگیزد. انگیزه‌ها و افکار علی مبهم‌تر است، اما به نظر می‌رسد او هم از تنهایی رنج برده و در این زنِ دو دهه بزرگ‌تر، هم‌دل و هم‌روحی یافته باشد. نتیجه در ابتدا یک کمدی رمانتیک نسبتاً نامتعارف و دلنشین است. متأسفانه، همان‌طور که در عنوان آغازین فیلم آمده: «خوشبختی همیشه شاد نیست». روی دیگر عشق رو به نموّ آن‌ها، سوءظن، حسادت، ترس و نفرتی است که از سوی اطرافیان نثارشان می‌شود. همسایه‌ها پشت سر امّی غیبت می‌کنند و او را به آوردن «آشغال» به ساختمان متهم می‌کنند؛ فرزندان بالغ امّی پیمان جدید مادرشان را رد می‌کنند؛ و مغازه‌دار محلی حاضر به سرویس‌دهی به علی نیست. درام فیلم تلاش امّی و علی برای تاب آوردن این طوفان طرد اجتماعی و نگه‌داشتن رابطه‌شان است. هنوز امیدی اندک از سوی چند تن در مونیخ هست که دیدی منفی به این زوج ندارند. بازی‌ها در این فیلم در ذهن می‌مانند. ال هدی بن سالم بازیگری حرفه‌ای نبود — گفته شده او یکی از معشوقان فاسبیندر بود و آن دو در یک حمام عمومی در پاریس با هم آشنا شدند — اما نامامگی و دست‌پاچگی او در پرده، کاملاً به نقش او می‌آید، چون علی در این سرزمین غریبه احساس راحتی نمی‌کند و از کارهایی که باید بکند مطمئن نیست. بار اصلی ایفای نقش بر دوش بریژیت میرا، بازیگر کهنه‌کار سینما و تلویزیون آلمان، است و او این وظیفه را به‌شکلی باشکوه انجام می‌دهد. بسیاری از احساسات دلخراشِ زنی که از نژادپرستی هم‌قطارانش پشیمان است یا پس از سال‌ها تنهایی دوباره زنده شده، صرفاً از طریق چشمان او بیان می‌شود و فاسبیندر اغلب با برداشت‌های طولانی دوربین این چشمان را برجسته می‌کند. خود فاسبیندر هم در نقش داماد امّی (شوهر دختر او که ایرم هِرمان ایفای نقش می‌کند) ظاهر می‌شود و هرچند زمان کمی روی پرده دارد، بیان‌های چهره و دیالوگ‌های طعن‌آمیزش لذتبخش‌اند. با این حال، ANGST ESSEN SEELE AUF فیلمی بی‌نقص نیست. در نیمهٔ دوم فیلم، فاسبیندر گویی در هدفش دچار تردید می‌شود. در چرخشی تلخ، او رمانسی را که به آن خو کرده‌ایم واژگون می‌کند و دیدی بدبینانه‌تر نسبت به روابط انسانی ارائه می‌دهد؛ در این مرحله موضوع اصلیِ نژادپرستی و تنفر یا فراموش شده یا به کناری رانده می‌شود. فیلم در نقطه‌ای دلخواه و بدون جمع‌بندی مشخص به‌پایان می‌رسد، گویی کارگردان نتوانسته است نتیجه‌گیری قاطعی بیابد. با همهٔ این‌ها، فیلم کلاسیک و دیدنی است و ارزش دیدن دارد. می‌توان قدردانِ پیش‌بینیِ فاسبیندر دربارهٔ سینمای بعدیِ آکی کوریسماکی نیز بود: شخصیت‌هایی که اغلب «بازندگان» به نظر می‌رسند، نگاه‌های سرد ناظران و آن ناراحتی و دست‌وپاچگی خاص. یادآوریِ دیگری هم هست: شاید برخی به بخشِ شب‌های جمعهٔ شبکهٔ Channel 4 در بریتانیا با «مثلث قرمز» برای فیلم‌های بزرگسالانهٔ پخش رایگان علاقه‌مند باشند — این فیلم از آن دسته‌هایی است که به یاد می‌ماند، چون تقریباً با همهٔ کلیشه‌ها قاطعانه مقابله می‌کند. امّی و علی، با کمک یک توفان و کمی براندی، می‌فهمند که چگونه با هم ارتباط برقرار کنند و خیلی زود نامزد و سپس ازدواج می‌کنند؛ آن‌ها خوشحال‌اند، اما همسایه‌ها، خانواده و دوستان علی واکنشی منفی نشان می‌دهند. دختر امّی عشق آن‌ها را «کثافت» می‌نامد و تقریباً به همان سرعتی که دل در گرو هم گذاشته‌ بودند، باید با فشارهای جامعه‌ای بی‌رحم روبه‌رو شوند که از تفاوت سن و موقعیت‌شان ناخشنود است. بازی میرا و بن سالم آسیب‌پذیری و شکنندگی این رابطه را به‌خوبی به تصویر می‌کشند و نقش‌های مکمل محیطی خفقان‌آور و تحمل‌ناپذیری پیرامونِ این زوج را به‌طرز مؤثری خلق می‌کنند. در این فیلم کمی صحنه‌های جنسی هم هست، اما نه برای تحریک صرف؛ آن صحنه‌ها نمادی از تنهایی و شاید حتی ناامیدی‌اند، به‌خصوص چون علی باید عشقش به امّی را با آموزه‌های فرهنگی‌ای که مرد را قوی و زن را گوهری برای نمایش می‌داند، جور کند. عنوانِ انگلیسی فیلم هم، به‌نحو شایسته‌ای، نشان می‌دهد چطور ترس می‌تواند خورنده باشد وقتی مردم قانع شده‌اند که جز شکست چیزی در انتظارشان نیست. دیدن این فیلم آسان نیست، اما تکان‌دهنده و تاثیرگذار است.