فیلم The Experiment 2010

نسخه انگلیسیِ این فیلم، هرچند برجسته نیست، برداشت قابل قبولی از فیلم برترِ آلمانیِ اولیور هیرشبیگل، «تجربه» است؛ آن فیلم هم از رمانی (Black Box) اقتباس شده که برگرفته از آزمایشی واقعی در دانشگاه استنفورد در سال ۱۹۷۱ بود. آن آزمایش با حمایت نیروی دریایی آمریکا انجام شد و ظرف تنها شش روز، وقتی اوضاع به‌کلی به‌هم خورد، متوقف شد. ماجرا از این قرار است: گروهی...

نسخه انگلیسیِ این فیلم، هرچند برجسته نیست، برداشت قابل قبولی از فیلم برترِ آلمانیِ اولیور هیرشبیگل، «تجربه» است؛ آن فیلم هم از رمانی (Black Box) اقتباس شده که برگرفته از آزمایشی واقعی در دانشگاه استنفورد در سال ۱۹۷۱ بود. آن آزمایش با حمایت نیروی دریایی آمریکا انجام شد و ظرف تنها شش روز، وقتی اوضاع به‌کلی به‌هم خورد، متوقف شد. ماجرا از این قرار است: گروهی مصاحبه می‌شوند و بیست‌وچهار نفر برای شرکت در یک «آزمایش اجتماعی» انتخاب می‌شوند؛ قرار است به محوطه‌ای شبیه بازداشت منتقل شوند که دوربین‌دار است؛ از میان آن‌ها هشت نفر نقش نگهبان و شانزده نفر نقش زندانی را برعهده می‌گیرند. آزمایش قرار است چهاردوروز ادامه یابد و در پایان هر شرکت‌کننده چهارده‌هزار دلار دریافت کند. قوانین مشخصی وجود دارد و در صورت نقضِ هر یک، چراغ قرمز روشن می‌شود و آزمایش متوقف و پرداخت‌ها لغو می‌شود: «زندانی‌ها» حق ندارند مگر پس از آن‌که «نگهبانان» با آن‌ها سخن گفته‌اند، حرف بزنند. «زندانی‌ها» سه وعده غذا می‌گیرند اما باید بشقاب‌شان را تمام کنند. هر روز باید یک ساعت فعالیت جسمانی انجام دهند. اگر «زندانی‌ها» هر یک از قوانین را بشکنند یا به هر شکل دیگری بازی درآورند، ظرف سی دقیقه مجازات «متناسب» خواهند شد. قاعده‌ای هم هست مبنی بر اینکه خشونت واقعی نباید صورت بگیرد — نکته‌ای غریب، چون خشونت خیلی پیش از روشن شدن چراغ قرمز آشکار می‌شود (شاید برگزارکنندگان آزمایش اعمال نگهبانان را «متناسب» با واکنش زندانیان می‌دانسته‌اند؛ نمی‌دانم). اگر کسی بخواهد خارج شود و تسلیم شود، آزمایش برای همه تمام می‌شود. قهرمانِ ما «زندانی» آدریان برودی است (کینگ‌کُنگ، پریدِیتُرز)، یک آدم صلح‌طلب که برای پولی سریع امید دارد همراه معشوقه‌اش به هند برود و دنبال «خودش» بگردد، و ضدقهرمانِ ما «نگهبان» فورست ویتاکر است (فون‌بوت، آخرین پادشاه اسکاتلند)، مردی در ابتدا خجالتی و با رفتار ملایم که هنوز با والدینش زندگی می‌کند و در مرحلهٔ مصاحبه با برودی رفاقت می‌کند، اما خیلی زود کاملاً در نقش نگهبان غرق می‌شود و ظرف چند روز به‌شدت فاسد می‌شود و قدرت مطلق او را تغییر می‌دهد. هر دو بازیگر اصلی—برندهٔ اسکار هر دو—ظاهراً نقش‌هایی پایین‌تر از سطح خود انتخاب کرده‌اند، اما به ادا و نمایش اغراق‌آمیز متوسل نمی‌شوند. فیلم در نود دقیقه‌ای سریع و فشرده جمع و جور می‌شود و به همین دلیل هنگام تماشا فرصتِ زیادی برای پرداختن به کاستی‌ها و تناقض‌ها پیش نمی‌آید؛ مسائلی مثل اینکه چه کسانی این آزمایش را اجرا می‌کنند، چرا این مجموعه قوانین تا این حد سرکوب‌گر و خطرناک است، چرا برگزارکنندگان به محض اوج‌گیری خشونت مداخله نمی‌کنند، یا اینکه چرا مردانی که ظاهراً دگرجنسگرا هستند در عرض پنج روز آمادهٔ ارتکاب تجاوز می‌شوند—مثل کسانی که محکوم به حبس‌های طولانی‌مدت شده‌اند؟ حتی اگر متعرض احتمالاً همجنسگرا باشد، چرا نمی‌تواند دست‌کم یک هفته صبر کند قبل از آن‌که به تجاوز متوسل شود؟ و نیز چرا بازیگری با خاستگاه آشکاراً لاتینی/مکزیکی نقش یک برترپندار سفیدپوست را بازی می‌کند؟ همهٔ این سؤال‌ها بعد از تماشای فیلم به ذهن می‌آیند. در مجموع فیلمی قابل‌قبول اما نسبتاً فراموش‌شدنی است؛ گزینه‌ای ساده و مؤثر برای پر کردن یک ساعت و نیم.