فیلم A.I. Artificial Intelligence 2001

سال‌ها پیش این فیلم را روی دی‌وی‌دی خریدم، مطمئن‌ بودم قبلاً آن را ندیده‌ام. بالاخره دیدمش و تازه وقتی به صحنه‌ی سیرک تخریب ربات‌ها رسیدم — عبارتی که احتمالاً قبلاً هرگز در یک جمله ندیده بودم — فهمیدم که قبلاً همین فیلم را دیده‌ام. آن صحنه واقعاً در ذهن می‌ماند. در بسیاری از جنبه‌ها فیلم خوب ساخته شده: جلوه‌های ویژه، تفکر عمیق پشت قصه و نوشتار...

سال‌ها پیش این فیلم را روی دی‌وی‌دی خریدم، مطمئن‌ بودم قبلاً آن را ندیده‌ام. بالاخره دیدمش و تازه وقتی به صحنه‌ی سیرک تخریب ربات‌ها رسیدم — عبارتی که احتمالاً قبلاً هرگز در یک جمله ندیده بودم — فهمیدم که قبلاً همین فیلم را دیده‌ام. آن صحنه واقعاً در ذهن می‌ماند. در بسیاری از جنبه‌ها فیلم خوب ساخته شده: جلوه‌های ویژه، تفکر عمیق پشت قصه و نوشتار عمدتاً قابل قبول‌اند. تقریباً حس می‌کردم فیلم می‌خواهد زیاد را پوشش دهد و چند لغزش هم دارد. فقط یکی را ذکر می‌کنم و سعی می‌کنم چیزی لو ندم: صحنه‌ای محوری هست که شخصیتِ جان هرت با کودک هوش‌مصنوعی، دیوید، است. رساندن دیوید به آن جا زحمت زیادی برده، پس مرد چه کار می‌کند؟ دیوید را تنها می‌گذارد و بدون سرپرست رها می‌کند. و پایان فیلم به همین موضوع گره می‌خورد. مگر به چه دلیل باید این‌طور بی‌هدف دور برود جز اینکه به خدمت پیش‌پرداخت داستان درآید؟ با این حال، فیلم که داستان پینوکیو را به آینده انعکاس و ارائه می‌دهد، دستاورد قابل‌توجهی است. من از آن خوشم آمد، ولی نه به اندازه‌ی بسیاری از آثار دیگر اسپیلبرگ. --- فیلم در واقع نسبتاً خوب بود. اما از نظر من پایان‌بندی‌اش افتضاح بود. --- هنری (با بازی سم راباردز) که ظاهراً پسرشان، مارتین، دیگر امیدی به برگشتنش نیست، راه‌حلی برای همسرش مونیکا (فرانسیس اوکانر) تهیه می‌کند: دیوید (هایلی جوئل اوسمنت). او یک اندروید پیشرفته است؛ نه به معنی رباتیک قدیمی، بلکه نوعی سازگار که می‌تواند یاد بگیرد عشق بورزد، احساس کند و «وجود» داشته باشد. اول مونیکا بسیار مردد است، اما کم‌کم با این جوان کنجکاو و مهربان پیوند می‌خورد، درست همان‌طور که پدر، هنری، کم‌کم فاصله می‌گیرد. سپس مارتین (جیک توماس) بازمی‌گردد؛ پسری حسود و تا حدی بدطینت که با دوستانش نقشه‌ای می‌کشند که دیوید را رهاشده کند، تنها با عروسک حرف‌زن «تدی» برای هم‌صحبتی. دیوید از پری آبی معروف شنیده بود که می‌تواند او را به پسر واقعی تبدیل کند، و با این باور که مادرش دوباره او را دوست خواهد داشت، راهی جستجو تا به انتهای زمین می‌رسد. ماجراهایش در راه پرخطر است؛ با گروهی از سربازان بازیافت‌چی مواجه می‌شود که سبکشان شبیه سیرک است، و بعد با «جیگولو جو» (جود لا) روبه‌رو می‌شود. اسمش گویای همه چیز است: کارش «لذت‌دادن» به زنانی است که چیز خاصی می‌خواهند. این دو در جست‌وجو شریک می‌شوند در حالی که جو تحت تعقیب مقامات است — اما آیا دیوید می‌تواند به «جام مقدس» خود برسد؟ فیلم بسیار مبتنی بر داستان پینوکیو است و این پایه‌ی تاریک و قدرتمندی برای قصه‌ای درباره‌ی «خواستن ماه» فراهم می‌آورد. اوسمنت در نقشِ نوجوانی آسیب‌پذیر، مصمم و گمشده که در جست‌وجوی عشق و مهر مادر است، فوق‌العاده است. جود لا هم با اجرایی تقریباً «آستِر‌گونه» نشان می‌دهد چرا روزی ستاره‌ی A-list بود؛ ظاهراً ولگرد است ولی شخصیتش عمق بیشتری دارد. نیم‌ساعت پایانی طولانی می‌شود و می‌توانست تندتر شود، اما کلیتِ این داستانِ «مراقب خواسته‌هایت باش» بین درام، احساسات، کمی تکنولوژی و سرگرمی تعادل خوبی دارد. فیلم نقدی دارد به فرهنگِ گذرا و مصرفی که نسل‌ها برآن غالب شده، و شاید یادآوری می‌کند که اگر چیزی بیش‌ازحد خوب به‌نظر می‌رسد، احتمالاً واقعی نیست. روی پرده‌ی بزرگ زیباست و اسپیلبرگ در حساس‌ترین و تخیلی‌ترین حالت خود قرار دارد. --- تصادفِ سال اکران که با 2001: A Space Odyssey هم‌زمان است، تقریباً خیلی روشن و آشکار است، به‌ویژه با توجه به اینکه این پروژه در اصل متعلق به استنلی کوبریک بود و بعد از مرگش به اسپیلبرگ رسید. آدم کنجکاو می‌شود که آیا کوبریک می‌توانست وضوح دیدی را بیاورد که این فیلم واقعاً به آن نیاز داشت. فیلم‌نامه به‌شدت سرگردان است و نمی‌تواند تصمیم بگیرد چه می‌خواهد باشد یا چه حرفی بزند. آیا این یک تأمل درباره‌ی انسان‌بودن است؟ حکایتی احتیاط‌آمیز درباره‌ی خلق موجوداتی که قادر به عشق‌اند اما ما نمی‌توانیم عشقشان را بازگردانیم؟ داستان پینوکیو؟ افسانه‌ای پساآخرالزمانی؟ فیلم تلاش می‌کند هم‌زمان همه‌ی این‌ها باشد ولی به هیچ‌کدام پایبند نمی‌ماند، از تغییرات لحن و انحراف‌های روایی عبور می‌کند بدون اینکه مرکزش را بیابد. احتمالاً ضعیف‌ترین روایت اسپیلبرگ است؛ او انگار مردد است که غرایز تاریکِ کوبریک را محترم بشمارد یا حس‌گرایی خودش را تحمیل کند، و حاصل میان‌گذاشتی است که به‌طرز ناخوشایندی رضایت‌بخش نیست. آنچه فیلم را از شکست کامل نجات می‌دهد، هایلی جوئل اوسمنت است. بلافاصله پس از «من مردگان را می‌بینم»، اوسمنت همان شدت عجیب را به دیوید، پسر سایبری برنامه‌ریزی‌شده برای عشق‌ورزیدن، می‌آورد. او خارق‌العاده است؛ هم مصنوعی‌بودن برنامه‌ریزی‌اش و هم غم واقعیِ موجودی که قادر به دلدادگی است اما نمی‌فهمد چرا آن دلدادگی کافی نیست را منتقل می‌کند. دیدنِ او در مواجهه با درک‌نشدنِ رهاشدگی واقعاً مؤثر است؛ او شما را به تراژدیِ عشقی که به‌خاطر ساختگی‌بودنش هرگز قابل‌پاسخ نیست باورمند می‌کند. ارزش‌های تولیدی پیوسته چشمگیرند؛ فنّ اسپیلبرگ حتی وقتی روایتش لنگ می‌زند، سست نمی‌شود. جهان‌سازی دقیق است، جلوه‌ها دوام می‌آورند و صحنه‌های جداگانه تخیل بصری واقعی نشان می‌دهند. اما صنعتِ بدون چشم‌اندازِ منسجم فقط تا حدی می‌تواند فیلم را پیش ببرد. 6/10 — تماشای فیلم به‌خاطر اجرای اوسمنت و دستاوردهای فنی ارزش دارد، اما یادآوری‌ ناکوک و‌ ناامیدکننده‌ای است که حتی فیلم‌سازان بزرگ وقتی قلب داستان را پیدا نمی‌کنند، زمین می‌خورند.