فیلم Dara of Jasenovac 2020

کشف این حقیقت که پس از ده‌ها سال آموزش تاریخی و دیدن بیش از صد فیلم درباره هولوکاست، بخش‌های مهمی از جنایت‌ها همچنان برایم نامرئی مانده‌اند، بسیار ناراحت‌کننده است. فیلم «دارا از یاسنوواچ» دقیقاً همین آشکارسازی ناخوشایند را انجام می‌دهد و قتل‌عام‌های اردوگاه کار اجباری یاسنوواچ در کرواسی را روایت می‌کند—نسخه‌ای از نسل‌کشی که من هرگز در کتاب‌های تاریخ یا سینما با آن مواجه نشده...

کشف این حقیقت که پس از ده‌ها سال آموزش تاریخی و دیدن بیش از صد فیلم درباره هولوکاست، بخش‌های مهمی از جنایت‌ها همچنان برایم نامرئی مانده‌اند، بسیار ناراحت‌کننده است. فیلم «دارا از یاسنوواچ» دقیقاً همین آشکارسازی ناخوشایند را انجام می‌دهد و قتل‌عام‌های اردوگاه کار اجباری یاسنوواچ در کرواسی را روایت می‌کند—نسخه‌ای از نسل‌کشی که من هرگز در کتاب‌های تاریخ یا سینما با آن مواجه نشده بودم. فیلمِ بی‌پروای پردراگ آنتونیویچ، زندگی دَه‌سالهٔ دارا را در آنچه گاهی «آشویتس بالکان» خوانده می‌شد دنبال می‌کند، جایی که رژیم فاشیستی اوستاشه عمدتاً صرب‌ها و نیز یهودیان، روم‌ها (کولی‌ها) و مخالفان سیاسی را قتل‌عام کرد. اینکه یک اردوگاه بزرگ قتل‌عام بتواند تا این حد در آگاهی عمومی غرب ناشناخته باقی بماند، به سیاست یادآوری تاریخی مربوط می‌شود. آنچه این روایت را متمایز می‌سازد تنها تمرکز بر یک جنایت کمتر شناخته‌شده نیست، بلکه بررسی تکان‌دهندهٔ شور و اشتیاق مستقل برخی در کرواسی برای کشتار جمعی است—بی‌آنکه لزوماً مدیریت مستقیم نازی‌ها وجود داشته باشد. «دارا از یاسنوواچ» هم اصلاحی تاریخی است و هم آیینه‌ای سرد. تلخ‌ترین بینش فیلم جنبه‌ای فلسفی دارد تا صرفاً تاریخی. از منظر دارا، شاهد تبدیل بی‌وقفهٔ انسان‌های عادی به هیولاها هستیم. برخلاف کشتار بوروکراتیک و صنعتی اردوگاه‌های مرگ نازی، یاسنوواچ چیز دیگری را نشان می‌دهد—نوعی غریزی‌تر و هولناک‌تر: آمادگی آشکار انسان‌ها برای شکنجه و قتل همسایگانشان وقتی که قدرت یا ایدئولوژی به آنها اجازه می‌دهد. قدرت فیلم عمدتاً از واقع‌گرایی بی‌امان آن نشأت می‌گیرد. کارگردانی آنتونیویچ، فیلم‌برداری دل‌خراش، دکورهای بسیار دقیق و بازی‌های فوق‌العادهٔ طبیعی—به‌ویژه بازی بیلیانا چکیچ در نقش دارا—جهانی تاریخی را می‌سازند که به طرز هولناکی باورپذیر است. اجرای چکیچ به‌خاطر خویشتن‌داری‌اش قابل‌توجه است؛ نگاه بیدار او لنز ما به این کابوس می‌شود. این فیلم پرسش‌هایی همچون «چگونه ممکن است این جنایت خاص فراموش شده باشد؟» و پرسش مهم‌تر «در درون طبیعت انسانی چه چیزی چنین بیرحمی‌ای را ممکن می‌سازد؟» را مطرح می‌کند. هر دو سؤال بسیار ناخوشایندند؛ سؤال دوم در پرتو ظهور جریان‌های فاشیستی در ایالات متحد آمریکا حتی ترسناک‌تر به نظر می‌رسد. اینکه انسان‌ها تا چه حد آماده‌اند تحت توجیه ایدئولوژیک به یکدیگر رنج برسانند، تاریک‌ترین جنبهٔ طبیعت انسانی را نمایان می‌کند. «دارا از یاسنوواچ» سینمایی دشوار اما ضروری است که به ما یادآوری می‌کند عبارت «هرگز دوباره» تا زمانی که فصل‌های مهمی از جنایت‌ها نادیده گرفته می‌شوند و ظرفیت انسان برای بی‌رحمی واکاوی نشده، صرفاً شعاری توخالی باقی می‌ماند.