مستند Pompei: Below the Clouds 2025

نباید از عنوان این مستند نسبتاً خشک و تکراری گمراه می‌شدم، اما گمراه شدم. به‌جای اثری با محوریت باستان‌شناسی و تاریخ، با مستندی روبه‌رو شدم که طبیعتاً جامعه‌شناسانه و انسان‌شناختی است و باید اعتراف کنم چندان برایم جذاب نبود. با وضعیت محسوس کوه وزوویوس در نزدیکی و تحرکات زمین‌ساختی زیر آن که نشانه‌هایی از بی‌قراری طبیعی را نشان می‌دهد، مردم ناپل با تلفن‌هایشان با خدمات...

نباید از عنوان این مستند نسبتاً خشک و تکراری گمراه می‌شدم، اما گمراه شدم. به‌جای اثری با محوریت باستان‌شناسی و تاریخ، با مستندی روبه‌رو شدم که طبیعتاً جامعه‌شناسانه و انسان‌شناختی است و باید اعتراف کنم چندان برایم جذاب نبود. با وضعیت محسوس کوه وزوویوس در نزدیکی و تحرکات زمین‌ساختی زیر آن که نشانه‌هایی از بی‌قراری طبیعی را نشان می‌دهد، مردم ناپل با تلفن‌هایشان با خدمات آتش‌نشانی و پلیس تماس می‌گیرند تا بدانند آیا بلایی شبیه حوادث سال ۷۹ در راه است یا خیر. برخی تماس‌گیرندگان تا حدی وحشت‌زده‌اند و برخی منطقی‌تر، اما همه به‌طور مودبانه و مطمئن آرامش داده می‌شوند که قرار نیست همه‌چیز به‌زودی فرو بپاشد. گه‌گاه به دنیای موزاییک‌ها سرک می‌کشیم و از چند کاوش مشهور دیدن می‌کنیم یا آن‌ها را در گالری‌ها می‌بینیم، اما چون فیلم عمدتاً سیاه‌وسفید و اغلب در شب تصویربرداری شده، خیلی زود از حال و هوای مرموز و تأثیرگذار خارج شده و تبدیل به اثری گرفته و آزاردهنده می‌شود. ممکن است در این فیلم تصاویری زیبا از مناظر باستانی دیده شود، اما فقدان ساختار مشخص در روایت مرا بی‌هدفی حس می‌کرد؛ فیلم تلاش دارد جنبه‌های مختلف زندگی ناپل — عشق، آلودگی، مهاجرت، هنر و دین — را دربرگیرد و ظاهراً می‌خواهد پل‌هایی بین گذشته و حال بکشد، اما در نهایت من پس از تماشای فیلم حس کم‌بودن و نارضایتی داشتم. کمی ناامیدکننده‌تر از تجربه‌های سینمایی دیگر، فیلم‌هایی‌اند که از انتظارات برنمی‌آیند، و متأسفانه این منتقد درباره جدیدترین مستندِ نویسنده-کارگردان جیانفرانکو روزی صدق می‌کند. عنوان و تبلیغات فیلم خواننده را به اثری درباره شهر رومیِ پمپئی و فاجعه آتشفشانی آن امیدوار می‌کند، اما درواقع بخش‌های مشخص و مستقیمی که به این موضوعات بپردازند در فیلم اندک‌اند. این اثر بیش‌تر شبیه یک رساله سینمایی مینیمالیستی است که عنوان مناسب‌ترش شاید «یک روز در زندگی ناپل» بود؛ قصه‌ای با لایه‌هایی آخرالزمانی که اغلب بی‌پشتوانه و کم‌شرح می‌مانند. فیلم تلاش اندکی برای نشان دادن تهدید وزوویوس—آتشفشان عظیمی که پمپئی را نابود کرد و می‌تواند همسایه آسیب‌پذیرش را دوباره تهدید کند—می‌کند، اما این پرداخت اغلب در حاشیه و کم‌اهمیت جلوه می‌کند، گویی فیلم می‌خواهد آن خطر جدی را کمرنگ نشان دهد. شرح آنچه بر پمپئی گذشته نیز تا حدی کم‌رمق است و بیشتر از طریق چشم محققانی گفته می‌شود که به دنبال سرقت آثار باستانی از مقابر دفن‌شده‌اند یا کار گروهی از باستان‌شناسان ژاپنی که می‌کوشند گنجینه‌های پنهان گذشته شهر را کشف کنند. در عوض تأکید زیادی بر تصاویر نسبتاً نامرتبط از زندگی روزمره ناپلی‌ها شده است: از داستان خدمه یک کشتی سوری که غلات اوکراینی می‌آورند و صاحب فروشگاه عتیقه‌ای که کلاس‌های کمک‌درسی برای کودکان ابتدایی برگزار می‌کند تا اپراتورهای مرکز تماس خدمات آتش‌نشانی. اما ارتباط این روایت‌ها اغلب حاشیه‌ای به‌نظر می‌رسد و تلاش برای پیوند دادنشان به سناریوی تهدید بالقوه چندان موفق نیست. این رویکرد ناپخته با عناصر سینمایی اغراق‌آمیزی همراه شده است—فیلم‌برداری سیاه‌وسفید هرچند چشم‌نواز اما در انتخاب پرسش‌برانگیز، و دیالوگ‌هایی که بیشتر نوشته‌شده به‌نظر می‌رسند تا طبیعی—ابزاری که در کنار موضوع فیلم گاهی خودنمایی متکبرانه و نامتناسب دارند. از نقاط قوت اثر این است که نشان می‌دهد ناپل در طول تاریخ چگونه گره‌گاه فرهنگ‌های متنوع بوده و بخشی از آن میراث در نابودی پمپئی و سرقت‌های اخیر از بین رفته است؛ این خط روایی به حس فرسایش و زوال فیلم کمک می‌کند. با این حال این تسلی کم‌اهمیت در برابر کاستی‌های ساختاری و هنری فیلم ناچیز است. اگرچه فراتر رفتن از مرزهای هنری را می‌پسندم، تلاش فیلم برای رسیدن به زبانی شاعرانه در سینما به‌نظر اغراق‌آمیز می‌رسد و در نهایت محصولی خسته‌کننده از تم‌ها و تصاویر پراکنده به‌جا می‌گذارد که بیشتر بیننده را سردرگم می‌کند تا اینکه مقصود مشخص اثر را روشن سازد.