فیلم The Ox-Bow Incident 1942

نمی‌توان هیچ تمدنی را تصور کرد مگر اینکه مردم وجدان داشته باشند. فیلم «حادثهٔ اوکس‌بو» (The Ox-Bow Incident) به کارگردانی ویلیام آ. ولمن و با فیلمنامه‌ای از لامار تروتی بر اساس رمانی از والتر ون تیلبورگ کلارک ساخته شده است. در این فیلم هنری فوندا، هری مورگان، دانا اندروز، مری بث هیوز، آنتونی کوئین، ویلیام آیت و جین داریول بازی می‌کنند. موسیقی اثر را سیریل جی....

نمی‌توان هیچ تمدنی را تصور کرد مگر اینکه مردم وجدان داشته باشند. فیلم «حادثهٔ اوکس‌بو» (The Ox-Bow Incident) به کارگردانی ویلیام آ. ولمن و با فیلمنامه‌ای از لامار تروتی بر اساس رمانی از والتر ون تیلبورگ کلارک ساخته شده است. در این فیلم هنری فوندا، هری مورگان، دانا اندروز، مری بث هیوز، آنتونی کوئین، ویلیام آیت و جین داریول بازی می‌کنند. موسیقی اثر را سیریل جی. ماک‌ریج ساخته و فیلم‌برداری را آرتور سی. میلر انجام داده است. گیل کارتر و آرت کرافت به شهر بریجرز ولز می‌رسند و پس از یک گله‌گردی طولانی برای نوشیدن به سالن محلی می‌روند. در همین حین مردی وارد می‌شود و خبر می‌دهد که یکی از مردان محبوب شهر، لری کینکید، به‌دست دزدان گاو به‌قتل رسیده است. کلانتر بیرون از شهر است و به‌سرعت گروهی برای اجرای عدالتِ آنی شکل می‌گیرد؛ گیل و آرت هم به این گروه می‌پیوندند تا خودشان متهم نشوند. آن‌ها سه کارگر خسته را در بیابان می‌یابند و اکثریت را قانع می‌کنند که این سه نفر مجرمند و اعدامِ فوری تنها راه است. با این حال چند صدای مخالف نیز وجود دارد. این فیلم واقعا شگفت‌انگیز است: متنی قوی که محکومیتی نافذ نسبت به ذهنیت جوّالِ توده‌ای ارائه می‌دهد و نشان می‌دهد چگونه این ذهنیت می‌تواند به درد و ویرانی برای بسیاری منجر شود. ولمن کارگردانی را با مهارت انجام داده است؛ در فضایی کوچک (اوکس‌بُو) و با گروه بازیگران گسترده، توانسته ترکیبی از واکنش‌های احساسی مناسب را از بازیگران اصلی بگیرد. هنری فوندا در نقش گیل کارتر آرام و دلسوز است، هرچند بی‌عیب نیست، دانا اندروز در نقش دونالد مارتین باورپذیری دلخراشی دارد و بازیگرانی مانند فرانک کانروی در نقش میجر تتلی به‌طور مناسبی پر از غرور ناآگاهانه‌اند. دیدن اینکه ولمن همه را با چنین سبکی کنار هم می‌آورد، تجربه‌ای درخشان است. فیلم‌برداری میلر عالی‌ست: سیاه‌وسفید با تُن‌های سایه‌دار و کم‌نور که با حال‌وهوای دلگیر فیلم هم‌سوست و به اثر ظاهری سخت و نوآرگونه می‌بخشد. موسیقی ماک‌ریج هم فضایی مناسباً محزون ایجاد می‌کند. در نهایت بیش از همه، داستان است که پیروز می‌شود؛ قصه‌ای خفه‌کننده و در عینِ ساده‌دلی تراژیک که نشان می‌دهد چگونه گروهی از ظاهراً افراد عادی می‌توانند به مجموعه‌ای از استدلال‌های ناهماهنگ و ویرانگر بدل شوند. وقتی در پایان نامه‌ای خوانده می‌شود، ضربهٔ عاطفی آن ویران‌کننده است: مردانی شکسته می‌شوند، سرها از شرم پایین می‌آیند و دل‌ها سنگین می‌شود؛ زندگی‌شان دیگر هرگز مانند قبل نخواهد بود. این ضربهٔ احساسی پُرقدرت و به‌حق است؛ زیرا فیلم آشکارا پیام‌محور است و پیامش کم‌نظیر و ارزشمند است؛ به‌حدی که شهرتش در سال‌ها بعد رشد کرد و هم فیلم و هم رمانش راه‌شان را به برخی برنامه‌های آموزشی باز کردند. این اثر یک نشانهٔ مهم در وسترن است؛ با کنار گذاشتن اکشن برای ارائهٔ شخصیت‌پردازی‌های تیره، ژانر وسترن را فراتر از درگیری‌ها و گریزها قرار داد. اگر هفت یا هشت سال بعد ساخته می‌شد، فکر می‌کنم تحسین بیشتری از سوی منتقدان دریافت می‌کرد. با اینکه این یکی از آثار مورد علاقهٔ فوندا بود، فیلم از نظر تجاری موفق نشد؛ مخاطبان آن زمان چندان برای چنین وزنی آماده نبودند (اورسن ولز به‌طرز قابل‌تأملی آن را دوست داشت). منتقدان نیز از تصمیم ولمن برای فیلم‌برداری صحنه‌های محاکمه و اعدام روی صحنه انتقاد کردند؛ اما همین نزدیکیِ روایت به نفع فیلم تمام شده است: شخصیت‌ها را چنان به هم نزدیک می‌کند که هم آن‌ها و هم ما بتوانیم رنگ سفید چشم یکدیگر را ببینیم — یعنی تمرکز بر چهرهٔ کسانی که در شرف ارتکاب جرم عمده‌اند. محصوریت فضا حس محتوم و اضمحلالی دائمی ایجاد می‌کند؛ سازندگان به‌دنبال تلخی‌اند و انتخاب‌های درست، یکی از باکیفیت‌ترین و دردآورترین نمایش‌های ذهنیت جمعی در سینما را پدید آورده‌اند. امتیاز: ۹/۱۰ ماجرای کینکید که گلوله می‌خورد، مردم را برمی‌انگیزد تا قاتلان را تعقیب کنند. تحت هدایت افسر کنفدراسیونی، میجر تتلی (فرانک کانروی)، آن‌ها به سه نفر که در بیابان در حال انتقال گاو هستند برمی‌خورند. این سه نفر اخیراً با کینکید بوده‌اند و بنابراین یک محاکمهٔ صوری تشکیل می‌شود تا آن‌ها را دار بزنند. ولمن در این بخش یکی از متراکم‌ترین و فشرده‌ترین نیم‌ساعت‌های سینما را عرضه می‌کند. گروه تعقیب مدرکی ندارند؛ آیا اظهارات بی‌گناهی مارتین (دانا اندروز) و همراهانش، از جمله مارتینزِ آنتونی کوئین، آن‌ها را قانع خواهد کرد؟ تنش محسوس است؛ پیرمرد دیویس (هری داونپورت) تلاش می‌کند صدای عقلانیت باشد و آرت (هری مورگان) و کارتر (هنری فوندا) نیز با وجدان خود دست‌وپنجه نرم می‌کنند. این محکومیت شوکه‌کننده‌ای‌ست از عدالت توده‌ای؛ دیالوگ‌ها و کلیت تصویری فیلم به‌خوبی اوج می‌گیرند و آنچه محتوم به‌نظر می‌رسد هر لحظه نزدیک‌تر می‌شود. پایان‌بندی با چرخشی فکری‌برانگیز همراه است که برای همه — از جمله مخاطب — قابل تأمل است و نوعی حس «ببخشیدشان پدر...» را هم در خود دارد. فوندا سرِ فهرست بازیگران است، اما اجرای کانروی شاید جذاب‌ترین باشد — خشونتی ملبّس در یونیفورمی آراسته.