فیلم The Maltese Falcon 1941

این یکی از نمونه‌های نادر و درخشان سینما در اوج کمال است. تا آن‌جا که در فیلم ممکن است به کمال نزدیک شود؛ شاهکاری نه فقط در ژانرش بلکه در همه ژانرها، برای همیشه. گروه بازیگران به‌سرپرستی بزرگ هامفری بوگارت بسیار درخشان‌اند و کارگردانی بی‌نقص جان هیستون چشمگیر است. اگر عاشق فیلم‌های کلاسیکید یا فقط از دیدن یک فیلم خوب لذت می‌برید، اگر هنوز این...

این یکی از نمونه‌های نادر و درخشان سینما در اوج کمال است. تا آن‌جا که در فیلم ممکن است به کمال نزدیک شود؛ شاهکاری نه فقط در ژانرش بلکه در همه ژانرها، برای همیشه. گروه بازیگران به‌سرپرستی بزرگ هامفری بوگارت بسیار درخشان‌اند و کارگردانی بی‌نقص جان هیستون چشمگیر است. اگر عاشق فیلم‌های کلاسیکید یا فقط از دیدن یک فیلم خوب لذت می‌برید، اگر هنوز این فیلم را ندیده‌اید جای شرمساری است. هرچه کلاهبردار ارزان‌تر، نمایش پرزرق‌وبرق‌تر. سم اسپید کارآگاه خصوصی خشن و سرسختی است که درگیر جست‌وجویی مرگبار برای یافتن مجسمه افسانه‌ای «شکست مالت» می‌شود، مجسمه‌ای که گفته می‌شود حاوی الماس است. چه می‌توانم دربارهٔ این نسخه از «شکست مالت» بگویم که قبلاً توسط بزرگان نقد فیلم و افراد صنعت گفته، نوشته و بررسی نشده باشد؟ راستش چیز جدیدی ندارم جز اینکه با نظرات آن بزرگان موافقم و امیدوارم بینندگانِ بالقوهٔ بار اولی را متقاعد کنم که شهرت این اثرِ خارق‌العادهٔ سینمایی برازنده‌اش است. ابتدا باید بگویم این فیلم اصلاً فیلمِ محبوبِ بوگارت نزد من نیست — حتی از بین فیلم‌های بوگارتِ ۱۹۴۱ هم فیلم محبوبم نیست — «های سیرا» جایگاه والاتری در علاقهٔ من دارد، اما کمتر فیلمی این‌قدر به کمال نزدیک می‌شود. منبعِ داستان از داشیل هَمِت درجهٔ یک است، و به‌راستی کسی مثل جان هیستون (کارگردان و فیلمنامه‌نویس) بود که آن را پیروزمندانه کنار هم گذاشت. قبلاً دوبار به‌صورت فیلم درآمده بود با نتایجی نه‌چندان مطلوب، اما هیستون، با کار محکم روی دیالوگ‌های تیزِ همت، اثری خفقان‌آور و سایه‌دار خلق کرد که از جملهٔ کلاسیک‌های بینِ کلاسیک‌هاست و بنیادِ آن چیزی را گذاشت که بعداً به‌عنوان فیلم نوآر اساسی شناخته شد. در این فیلم به‌دنبال نقص می‌گردید و پیدا نخواهید کرد؛ هر صحنه محکم و بدون حشو است. بازیگران در سطح بالایی اجرا می‌کنند؛ بوگارت (اسپید) بی‌همتاست، مری آستور، پیتر لُر، سیدنی گرین‌استریت (در اولین حضور سینمایی‌اش) و الیشا کوک جونیور برجسته‌اند، و هریک از دیگر اعضای گروه هم چیز قابل‌توجهی به فیلم اضافه می‌کنند. داستان تا حدی پیچیده است، اما همه‌چیز معنا دارد؛ نیازی نیست آلبرت اینشتین باشید تا گره‌ها را کنار هم بگذارید. نیز گول نخورید که فیلمی خالی از طنز است — لبخندهای تلخ و کنایه‌آمیزی در سرتاسر فیلم هست که هرچند از نوع تحسین‌آمیزِ شیطنت‌آمیزند، اما معتبر و جزء لاینفک مقام کلاسیک فیلم‌اند. می‌توانم با تحسین بیشتر ادامه دهم اما لازم نیست؛ ممکن است آکادمی در سال ۱۹۴۱ این فیلم را مورد تقدیر قرار نداده باشد، اما زمان گاهی نیرویی بس بزرگ است و اکنون «شکست مالت» نه‌تنها تیتانی از سرگرمی سینمایی، بلکه نمونه‌ای از برجستگی فنی سینماست. ۱۰/۱۰ فیلم بسیار خوبی است که به‌خوبی با گذر زمان دوام آورده، ولی مثل اغلب نقدها لازم نمی‌دانم بیش‌ازحد تحسین کنم. بازیگران به‌نظر از کار لذت می‌برند و همین باعث می‌شود تماشای این کلاسیک ارزش داشته باشد. دیالوگ‌ها ـــ که به‌نظرم در رمان‌های خودم هم تخصص هستند ـــ عالی‌اند. با واکنش نسبتاً بی‌تفاوت سم اسپید نسبت به خبر بدی که اوایل می‌گیرد و شیوهٔ واکنشش مشکل داشتم (او در پایان تا حدی خودش را با یک سخنرانی پرشور دربارهٔ شریک‌ها تبرئه می‌کند). و همهٔ حرف‌ها دربارهٔ عشق بین سم اسپید و خانم اوشِنِسی به نظرم مضحک بود، چون هرگز نشانه‌ای از نزدیک شدن یا پیوند بینشان نبود؛ تازه آن‌ها نقشهٔ علیه هم را هم می‌کشیدند. شخصاً، سم، فکر می‌کنم دستیار خودت، اِفی، بامزه‌تر، مهربان‌تر و انتخاب بهتری بود. اما فیلم لذت‌بخش است و پایانِ حل معما توسط آقای اسپید فوق‌العاده‌ست. بازیگران فرعی هم خوب‌اند. ببینید آیا می‌توانید مردی را که نقش بِرت رانندهٔ تاکسی را در «زندگی شگفت‌انگیز» بازی کرد پیدا کنید (“دهانم خون می‌آید، بِرت! دهانم خون می‌آید!”). اگر خوب دقت کنید، می‌بینید هامفری بوگارت آن حرکتِ خاصِ جمع‌کردنِ لب را انجام می‌دهد که تقلیدکننده‌های کمدی همیشه از آن اغراق می‌کنند. فقط یک هامفری بوگارت وجود دارد. به‌تازگی بازگردانی شده در 4K (نه، من هم تفاوتی حس نکردم) اما به هر حال هر بهانه‌ای برای دیدن دوبارهٔ این نوآر جناییِ شگفت‌انگیز روی پردهٔ بزرگ برایم قابل قبول است. وقتی «بریجید» (مری آستور) با داستانی مشکوک دربارهٔ ربوده‌شدن خواهرش توسط معشوقِ پیرترش نزد کارآگاه خصوصی «سم اسپید» (هامفری بوگارت) و شریکش «آرچر» (جروم کوان) می‌رود، آن‌ها هیچ حرفش را باور نمی‌کنند — ولی ۲۰۰ دلار (و کمی توجه از طرف آرچر) آن‌ها را وادار می‌کند که فقط ظاهراً پیگیر شوند. خب: آن‌ها در یک چیز حق داشتند — داستانش پر از سوراخ بود، اما نه به حدی که آرچر شود، و به‌زودی اسپید و پلیس دنبالِ قاتل می‌گردند یا سعی می‌کنند از دستش فرار کنند و در عین حال دلیلی برای کارها بیابند. برای من ستاره‌های فیلم شخصیت‌های بسیار چرک و زنندهٔ «جوئل کایرو» (پیتر لُر) و «گاتمن» (سیدنی گرین‌استریت) هستند؛ مردی مهربان‌نما که خیلی از قطعات معما را در اختیار دارد و به همان اندازه که دوست‌داشتنی و دلنشین است، خطرناک و حیله‌گر هم هست... آیا اسپید قبل از اینکه کارش به پایان ناگواری بکشد، راز را کشف می‌کند؟ این‌جا فیلم کمی ضعف دارد — خط داستانی به‌ندرت احساس خطر واقعی می‌کند؛ در واقع پانزده تا بیست دقیقهٔ پایانی کمی ناامیدکننده و شتاب‌زده به‌نظر می‌رسد. با این حال بوگارت در نقش فوق‌العاده است — تصویر او از یک سینیکِ خوش‌سابقه و فرسوده که انگار همه‌چیز را دیده، بسیار تأثیرگذار است — و آستور نقشِ محوری را به‌خوبی ایفا می‌کند اگرچه چندان دلربا نیست. حالا هشتاد سال از ساخت فیلم گذشته و هنوز هم فکر می‌کنم ترکیب موسیقی قدرتمند آدولف دویچ، نورپردازی و افکت‌های بسیار تأثیرگذار (خیلی باران می‌بارد!) و البته بازیگران قوی همراه با داستان خوب، کاری است که سخت بتوان شکستش داد.